En çok satan kitaplar listesinde haftalarca birinci sirada yer alan
Freakonomics kitabinin yazari Steven Levitt, yaklasik bir yil önce New
York Times'da, Yale Öniversitesinde yapilan çok ilginç bir arastirma
hakkinda ses getiren bir yazi yazdi. Yazinin ve arastirmanin ilginç
olmasinin nedeni, bu arastirma para ve maymunlarla ilgili.


Keith Chen, Yale Öniversitesinde ekonomi bölümünde görev yapan bir
profesör. Keith Chen'in arastirmasi, maymunlara, para kullanmayi
ögretmek ve bunun sayesinde topladigi bilgileri, bizlerin yani
insanlarin, para ile olan iliskisini karsilastirip, çesitli sonuçlar
çikarmak. Arastirma, Yale Öniversitesinin maymun laboratuarinda
basliyor. Bu laboratuarda 7 adet capuchin maymunlari, bir ana ve birçok
küçük deney kafeslerinde, para kullanmayi ögreniyorlar. Para olarak, gümüs renkli, somun kullaniliyor.
Süreç gayet basit. Ana kafesten bir maymun alinip, deney kafesine
koyuluyor. Bu maymuna para adini verdikleri somun veriliyor. Maymun
öncellikle bu somunu kokluyor, agzina götürüyor. Bu asamada bir tepsi
içinde çesitli yiyecekler getiriliyor: elma, üzüm ve jell-o. Amaç, bu 7
maymunun her birinin sevdigi yiyecek türünü bulmak ve bu yiyecegi elde
etmek için parayi kullanmalaini saglamak. Deney kafesindeki maymun
elmayi seçiyor. Arastirmacilar, maymuna elmayi vermeden önce, elinden
parayi alip, maymuna yiyecegi veriyorlar. Bu süreç haftalarca sürüyor
ve maymunlar birkaç hafta sonra, ellerindeki somunun yani paranin
gücünü anlamaya basliyorlar. Maymunlar paranin kullanimini;
arastirmacilar, en çok tercih edilen yiyecegi ögrendikten sonra, yeni bir süreç basliyor:
fiyatlandirma. Bu yeni süreçteki amaç, maymunlarin, biz insanlar gibi
rasyonel kararlar verip vermedigini bulabilmek. Böylece arastirmacilar,
birçok maymunun tercihi olan jell-o'nun fiyatini iki somun, elmanin
fiyatini yarim somun ve üzümün fiyatini ise bir somun yapiyorlar.
Bulduklari sonuç ise gerçekten ilginç. Maymunlar, deney sirasinda, biz
insanlar gibi para harcama konusunda çogu zaman rasyonel davraniyorlar.
Parasini, en çok yiyecek alabilecegi sekilde harcamaya basliyorlar.
Maymunlar, 1 somun verip, 2 dilim elma almayi, fiyati 2 somun olan bir
adet jell-o'ya tecih etmeye basliyor.
Buraya kadar her sey güzel! Günlerden bir gün, yine ana kafesten, deney
kafesine alinan maymun, deney kafesindeki bir tepsi içinde bulunan 12
>somunu görüp, aniden çilgina dönüyor. Paralarin bulundugu tepsiyi
>kapip, ana kafese firlatiyor ve kendisini de ana kafese atiyor. Ana
>kafesteki bütün maymunlar bir anda gökten para yagdigini görüp, yere
düsen paralari kapismaya basliyorlar. Levitt, bunu yazisinda maymun
tarihinde gerçeklesen ilk "banka soygunu"(maymunun tepsiyi çalmasi) ve "hapishane kaçisi"
(maymunun deney kafesinden, ana kafese kaçisi) olarak tanimliyor.
Bütün bu kaos içinde arastirmacilar, ana kafesteki maymunlardan parayi
geri almaya çalisiyor. Olay biraz yatistigi bir anda Keith Chen, hiç
görmemeyi tercih ettigini söyledigi bir olaya sahit oluyor: Erkek
maymunlardan biri, disi maymunlardan birine yaklasip, ona elinde
bulunan somunlardan birini veriyor ve bunun karsiliginda disi maymun,
erkek maymunun seks teklifini kabul ediyor! Isin ilginç yani bu iki
maymunun "isi" bittikten sonra, disi maymun "kazandigi" parayi
arastirmaciya getirip, bununla üzüm almaya çalisiyor. Chen, bu olayi maymun tarihindeki ilk "fuhus" olarak tanimliyor.
Öniversitenin arastirma etik bölümü, maymunlar üzerinde yapilan para
arastirmasinin, maymunlarin yasam kosulunu, degerlerini ve gündelik
yasamlarini tamamen degistirdigi ve zedeledigi gerekçesiyle,
arastirmayi iptal edip, maymunlara para verilmesini yasakliyor.

muhhahhaa fuhus ve üzüm olayina yarildim yaa
maymun istahlilar noolcak : )